.gif)
भार्ता भन्याको विर पुरुषको कहनी हो । भर्त्याले हुड़्को बजाउँनै नाँचिबन्ट गाउन्या उइको जीवनलीला हो । निकै नाउँ चल्याको रनिराउतको भार्ता यस्तो छ । यो भार्ता गीत बाट सुरु अद्दा छन् ।
जदै ..... हातको सान अरी
उठै राजा धुनि राजा बसै राजा गजैधम्म ,
सवा सवा जगकरि सवा, फुलमालि सवा,
जो राजा घटिबडिरु होला उइका टाटु सुनको साङ्लो , दै माँछो ।
भनि भर्त्याले चारैतिर रिटि धर्तिको सलाम अरि हुड्को बजाइ भार्ताको सुरुवात अद्दो छ ।
चेला जर्म्या दुई गया कुइ चेला जर्म्या तिन पण्यो रिन, चेला जर्म्या चार भया छार, नरको परमेश्वर सरिको,जर्म्या एक बैंसेकि टेक, सपुतको क्या आर्जनु, कबुतको क्या साँच्नु, सबुति छोरो जर्म्यो भन्या सिल्को रे सिकनुकि जसि देसैभरि बास आउाछ । कबुत चेला जर्म्यो भन्या कुलको बदनाम अद्दो छ महारा..आ..ज ।
आसु राउतका तेरा बासु राउत,
तेरा बासु राउतका तेरा गंगा राउत,
तेरा गंगा राउतका गुनुपाल राउत,
तेरा गुनु राउतका धनपाल राउत,
तेरा धन पालका तेरा रनि राउत,
तेरा रनि राउतका तेरा सोभा राउत ।
राउत परिबारको छैटौं पुस्तामी निराउतको जर्म भयो । रनि राउतकि बजेइ बड्डि बैरागि सिल्ला निकै विद्वान छि, सबै कुरडि़को ज्ञान छ्यो । नाति जर्म्यो भनि चेला धनपाल राउत सातैलि गुरुज्यूका घर गै रे भन्यो,
बुण्ज्यु .. बुण्ज्यु .. नाति भयाको छ, धड्को हालिदेउ, क्या कसो छ ? हेराइदेउ, भन्यो, बामनले धुलौटो हाल्यो, धड्को टिप्यो, चेलो धनपाल राउतको सबुति चेलो जर्म्याको छ कुलको नाउँ राख्न्याँ हो भन्यो ।
यसो चेलो जर्मनु बामनका घर ,
यसो चेलो जर्मनु राजाका घर ,
यसो चेलो जर्मनु क्षेत्रिका घर ,
बामनका घर जर्म्या बेदु पडÞ्न्या छ्यो ,
राजुघर जर्म्या राजुपाटु खान्याँ छ्यो,
क्षेत्रिघर जर्म्या खुणादालु खान्याँ छ्यो,
बमानले भन्यो महाराज, होरो सोरो हाल्यो, हारो सोरो टिप्यो, बड्डिबैरागि सिल्ला बुवा धनपाल राउत खुसि भया, घर फर्क्या , हप्पाइ चप्पाइ हुड्क्याकि मौ बोलायो, बाजागाजा बोलायो, पुजापाठ अर्यो, छैटि बनायो, छकाल दानदच्छिना अर्यो, फुर्को दिन्याखि फुर्को द्यो, सबुइ घर लायो महाराज
बाजौ, शंख, मुरली, भेरी बिना मुरली,
यिनिहरूका छैटि हुना, बाजा बज्या नौमती ।
रनिराउत तन्नेडि हुनै गयो, एका दिनको २ दिन जसो भयो, २ दिनको १० दिन जसो भयो,१० दिनको ३० दिन जसो भयो,१ मैनाको २ मैना जसो भयो, २ मैनाको ५ मैना जसो भयो, ५ मैनाको एक बस्स जसो भयो,१ बस्सको ५ बस्स जसो, ५ बस्सको १० बस्स जसो भयो क्यो छ्यो महाराज, रनिराउतको ब्या स्या अ¥यो । अबभयो पाइक हतियारको पुरो,राजा गुरग्यानि चन्द रे एइको एकै घडिरु जरम भयो । रनि राउत तल्लि माल राजा गुरग्यानि चन्दका दरबार नोकरि अन्न झान बट्ट्यो । ज्या बड्डिबैरागिसिल्ला मु तल्ला माल झान्छु, भान्सा तयारअर भन्यो । आफु मुख धुन गयो सिल्लोक भन्यो, मुख सुख धोयो, ताँ बाट आयो, खानु पकायो, भात हाल्यो,ओ मुख भाइ जिउनारि भन्यो, “नालिका पैटाउन मानाका गास” अरि खानापिना खायो, मजेला गयो, नातामाता लायो, धौला ठामरमि चडरु्यो, सुइ .........तल्लिमाल गयो । राजा गुरग्यानि चन्दका दरबार पुग्यो । महाराज ।
कठै बुवा रनिराउत तैं ताजो छैकि
पास घोडो कोल रानि तो ताजो छैकि
कबासकि रानि ताजो चाइयो राजा,
दुइ जोला रौतेला ताजो चइयो राजा,
काजि कारिन्दा ताजो चाइयो राजा,
मँत दुनिया हुँ तेरा दरबार भात खान आयाको हुँ भनि भलाकुसालि भया, बुद्धिको तिखो रनिराउतले काजि पद पायो । कसुइका बादि बुज्जो छ्यो कसुइका प्रतिबादि फर्काउनो छ्यो, केलाका पात चिर्या जसा निसाफ अद्दो छ्यो ।
बुवा जिजडा राउतका दुइ स्वाइनि छी । एकि आमाको झंकलुवा अर्खि आमा बाटका नवदेउ कुलदेउ ७ भाइ ९ नवदेउ, कुलदेउ, धनदेउ, बिरदेउ, सवादे, करमदेउ, ....... बुवा जिजडा राउतका सौतेनि चेला नवदेउ कुलदेउका भाइले झंकलुवाखि सौतेनि भाग नदि घरबाट निकालि फाटा छानाउँडो राख्याको छ्यो । सदाइ झंकलुवा खानु खान्या बेला कोशभर टाढा स्वाइनी राखि उइका कानैंनो कौडरो झुूडरुाइ तिर हान्न्याँ अन्न लाग्यो, झंकलुवा पनि तिर हान्नाको सिपालु, हान्नै कौडुरो झडराउनै, हान्नै कौडरो झडराउँनै अद्दो छ्यो । झंकलुवा पनि कति बल्ल्यो छ्यो भन्या डौंसिलढुङ्ङा हातौंडरुा माँडि धुलो बनाउँनो छ्यो । तैकि स्वाइनी कै दिन प माद्दो छ भनि डरले छपक्क बस्न लागि, एक दिन माइत गै माहाराज । ए छोरी तुलाइ क्या भयो ? क्या टन्टा छ ? खानाखि आच्छिखी ? भनि आमाले सोद्यो । तमुले मुखि पैल द्याकि होइन, बागा चरा द्याकि हो । झंकलुवा बिरका डरले दुब्ल्याकि हु भनि सबै उइको काहानि सुनायो । तब उइका बा आमाले भन्यो । जै बेला उ डौंसिल ढुङ्ङा माँड्डो छ, तिर हान्नो छ, “तै बेला तो जसा देसमा कैसा भनेइ”, कुपुत्र कुलको नास अद्दो छ, कु मन्त्री राजाको नास अद्दो छ, कु अन्न खेतिको नास अद्दो छ, मुखि ताकत धेकाइ क्या अन्न्याँ है ? मु मरिग्याँ भन्या स्वाइनि मान्न्या भनन्ना, तुइ राडो रल्लै । तसो तागतदार भया जिजडा राउतका ७ चेला नवादेउ कुलदेउको आदा सम्पति पाउनो होइ, हिराकरबत्तिको रे बाउलिका औंठिको भाग पाउनो होइ भनि तसै अरपन भनेय भनि आमाले अड्ति लायो । आमाका कुडरुाले चेलि रातभरि सिनप कैबेला भिटुला रे कैबुला भनुला भनि सोच्न लागि,घर आइ, बसि, बासा खानुसानु तयार भयो, झंकलुवा तिर हान्न क्या बट्ट्यो छ्यो माहाराज, तो जसा देशमा कैसा भन्यो । नवादेउ कुलदेउका ७ भाइको आदा भाग पाउन्याू माइस होइ, तसो तागत उरुसित धेकापन भन्यो । झंकलुवाले हातको तिर छाड्यो, ठिकै भनि भन्यो । वाँ पछि सुइ जिजडा राउतका घर गयो,सातै भाइ सिकार खेल्न गयाका छ्या, सबैका गोठ पस्यो गोरु भैंसा, पाठा बाख्रा खोइबन्ट जिउला लायो, घर आइबन्ट बौजुबौजु गोरु जिउला पस्या सरु खाइ सक्यो भनि पति हाल्न लाग्यो । घर भयाकि जति सबै स्वाइनिकि मौ गोरु आन्न जिउला तिर गैं, तसुइवेला आफु भित्त पस्यो रे हिराकरबत्ति रे बाउलिको मुनुडरुो चोरि सुइ।।।।।घर लैग । वा पछि ७ भाइ सिकारा है आइ कोइ स्वाइनिखी पति हाल्न लाग्या,कोइ हान्नू लाग्या । जेठा भाइले स्वाइनी कुट्नु रे भुस कुट्नु एकै हो,जनअर भनि सम्जायो । स्वाइनिकी मेैले झंकलुवा आइ हमु भुल्याइ, हिराकर बाउली रे बाउलिको मुनुडो लैग्यो भन्या पछि सातै भाइ झंकलुवा मान्न गया । झंकलुवा लेकको खेद गाड गाड को खेदि लेक पु र्यायो, छोपि सकेइन, वापछि रनिराउतका गोठ लुक्नाखि पस्यो माहाराज ।
रनुराउतकि आमा देलामि बस्याकि छि, नवादेउ कुलदेउका सात भाइ पुग्यारे भन्न लाग्या बड्डिबैरागिसिल्ला तम्रा गोठ हम्रो मिर्ग पस्याको छ निकालि देउ,बड्डिले सोद्यो दुइ खुट्ट्या होकि रु चार खुट्ट्याहो रु दुइ खुट्ट्या हो । बड्डिले बिचार अ¥यो आसमानि आयाको मित्र तै मराउनु भएइन बरु बचाउनु पडरु्यो भनि गोठहै निकालेइन । तै जनमार भनि नवादेउ कुलदेउका सातै भाइ फर्काइ घर लायो ।
सिल्लोक ।
एकुघर खाउ मेसुन्या घर छ,
एकु घर खाउ गजघरि महल छ ।
हेर जिया यो झंकलुवा ठिक होइन,पछि बिगाडला तमेइ जान्या, भनिहेल्यो छ्यो मुइले मान्न द्याँइन भित्र कोट्याइ राख्याू भनि ब्वारिखि भन्न लागि । झंकलुवा ७ दिन बटिको गोठम्मो स्याको छ्यो,रनि राउतकि स्वाइनि बनहै घासको बिटोलिबन्ट आइ देलाइनो बिटो फाल्यो,बड्डिबैरागि सिल्लाले भन्यो, झा ब्वारि गोठ झा घास हाल भन्यो । सात दिन बटिको स्याको झंकलुवा निकोरि बाग गुर्ज्याअरि घुर्रनो छ्यो । ब्वारि छल्लि भित्र गै तात क्यापछ भन्न लागि, झंकलुवापनि बिउज्यो भित्त गयो, दुइ मैंना ताँइ बस्यो । सात नालि आग्ड्या, सात नालि बाग्ड्या,सात माना चाम्लको भात खानो छ्यो, बैरागिसिल्लाले भन्यो क्याछ बुवा झंकलुवा ? क्या त केइन । तम्रा रोटा पाक्ताइन दौराखि झानो भन्यो, छकाल दौरा आन्न बन गयो डाडामिका रुखका ठेकौंडि हान्यो,रुख ढाल्यो, बिटो बाँन्यो १७ बिटाका एकै बिटोअरि घर आयो, बिटो देलाइनो फाल्यो, घर हल्ल्यो, पाखामिका दुइ पडरुा झण्या,गोरु भैंसा तर्क्या , सबै छल्ल्या, यो क्या भयो भनि सबुइ ओडोपुँडो हेन्न लाग्या । बड्डिबैरागिसिल्ला खुसि भै एइखि नान्नाना खानाले हुन्याूरैनछ भनि मन्मनै माून्यो, अरुका भन्ना ठुल्कै आहारा दिन लागि । खान बस्तै दुइ गास अद्दै झानै अन्न लाग्यो । पछि लादो भरि खानु दिन लागि।
पछि खेतिपातिको काम आयो बिउ बेन्नाटि अर्यो,बड्डिबैरागिसिल्लाले भन्यो, झैकलुवा ओ बा झंकलुवा सिउतिको सेरो बानु पड्यो भून्यो । लेक गयो हला भाँडा बनायो, गाड गयो कुलो रिटायो, गडाउँडो कुलो हाल्यो, १२ हातको मै चार हाल बल्ल जोत्यो, उरु बोलाउनुइन पड़्यो एक्लाइले सक्यो । बड्डिले ८० जनि रोप्न्यारि ६० जना हलि बाउस्या खोज भन्यो, हलि बाउस्याको काम आफुइले अर्यो । ८० जनि रोप्न्यारिको रोप्न्या बिउ आफुइले निकाल्यो,काम साम सकि गडाका डिटमि बस्यो ।
खानु कैत आनन्ना भनि बाटकि डिथ बाटै छि, रनिराउतकि स्वाइनि ८० जनि रोप्न्यारिको, ६० जना हलि बाउस्याको खानु, १० जना भार्याको खानुलि गै, गडाका डिटमि बिसायो, सबुइखि खानु बाडेइ भनि द्यो । भोकायाका झंकलुवाले सबुइको खानु आफुइले खाइ कोसि चाट्न लाग्याको छ्यो, रनिराउतकि स्वाइनिले सोद्यो ।
खानु भएइन ?
भै गयो ।
बासाका बेला घर गयो सबुइखि दिन्याँ कुडो द्यो, सबै घर गया, बड्डिबैरागिसिल्लाले झंकलुवाको काम सोद्यो ।
कठै दैन जिया तम्री बलैमरि झाउँ।
निको काम अर्यो ।
“बुद्धि हरण हुन्छ,राहुका दसामा,कस्तै बडाका पनि” ।
गल्याको झंकलुवा बासा सिन्याूबेला हडम्मो घिउ लाउला भनि रनिराउतकि स्वाइनि घिउ दिन गै रे भन्यो,
गोसि ए ला गोसि घिउ लाइ हेल ।
कठैदैन
“मल्लो इल्चो ढलि तल्ला इल्चा आइछ ” भनि झंकलुवाले भन्यो ।
रनुराउतको खाट नौबिसि नेओ खाकर, १६ बिसि घाटलाइ राख्याको छ्यो, खाट बज्यो, चेलाको खाट केइ बज्यो भनि बड्डिबैरागिसिल्लाखि संका लाग्यो, आइ साध्यो । ढडुवा बिल्लो मुसा पछि लाग्यो लडाइ भै तब बज्या भन्यो । बड्डिले चिन्तो मान्यो, अब ब्वारि बिगाड्यो भनि मान्यो, सुवा चडो आयो बड्डिका नरमि बस्यो, केइ चिन्ता मान्निछौ भन्यो, चेलाखि चिट्ठि पठाउनु पड्यो भनि चिट्ठि लेख्यो ।
सिल्लोक ।
तेरा जग्गाको जग्ग्याइतो झंकलुवा भयो,
तेरा सिन्या खाट झंंकलुवा सेइग्यो,
तेरा रजको रज्याइतो झंकलुवा भयो,
तेरा घरको घ¥याइलो झंकलुवा भयो,
घर आइझा भन्यो, सुआका९सुवा० प्वाखौंडो बानि चिट्ठि पठायो माहाराज ।
जारिमका डालि बस्यो रंङिलो सुवा,
सन्तोलिका डालि बस्यो रंङिलो सुआ,
डाडा परि उडि गयो रंङिलो सुआ,
रनिराउत भयाका ठाउँ पुग्यो, रुखका हाङामि बस्यो, १२ बस्स पछि भिट भयाको हुनाले रनिराउत राउन सकेइन,रनिराउतले पनि सुआ राउन सकेइन,छकाल पुग्याको सुआ बासा सम्म पनि तसुइ रुखमि बस्याको छ्यो,अफिस बन्द भयो,रनिराउतले भन्यो,छकाल आयाको सुआ ऐल सम्म बस्याको छ, यो क्या भयो ? ,यो को हो ?,कै को सुआ हो ?,घर सुआ होकि बनखट्टि सुआ हो ?, बिचार अन्नुपण्यो भन्यो ।
बनखट्टि सुआ होल्लैत बनैं बाइ झाल्लै,
हेरो पाल्या सुआ होल्लैत मेराइ गोद बसल्लै,
पट्टु रामराम पट्टु रामराम पट्टुु रामराम
मल्ला हाँङा है तल्ला हाङा,तल्ला हाङा है तल्ला हाङा, थपक्क रनुराउतका पाखुणामि आइ बन्ट बस्यो । कुम हल्लायो, १२ बस्स पछि भिट भयो, क्या छ भन्यो ? पाख उठायो, चिट्ठि धेक्यो, चिट्ठि बाच्यो पण्योे,तेरा जग्गाको जग्ग्याइतो झंकलुवा भयो,तेरा घरको घ¥याइलो झंकलुवा भयो, तुरुन्त घर आइझा भनि चिट्ठि पड्यो । रानुराउत रिस उठ्यो, पिपलको हाङो चडयो बिप्प्या हातै फाल्यो ।
आज काजि क्या रिसायो भनि सबुइले सोध्यो
रनिराउपनि कुडाको बाठो,घर ज्याको आसुक आयो भन्यो ।
रनुराउतका कुडा धेकि सबै हास्न लाग्या,सबुइकि आमा मद्दा आखाउडा आसु आउना,तम्री आमा मद्दा रिस उट्ठि भन्यो । काजिले राजाखि बिदा माग्यो,घर गयो ।
सिल्लोक ः
घोडा लादिलादि रुप्प्या आन्यो,
घोडा लादिलादि सम्पति आन्यो,
घोडा लादिलादि भाडाकुडा आन्यो,
घोडा लादिलादि कपडरुा आन्यो,
घर पुग्न्या बेला एक दिन बिचारअरि झाउ भनि नाउलिका पाटमि बस्यो । रनिराउतकि नौकन्निले धेक्यो, मेरा गोसाइ रनुराउतकि चलाइ भैगै भनि घर फर्कि बड्डिबैरागिसिल्लाखि खबर सुनायो । तसोभया सालिजमालि चामल लैझा,सागको आठो लैझा, दै लैझा, सेतो बोक्या लैझा भून्यो । मेरो चेलो भया दैनो आङ्लो हालला चानामि लाउला, अरु राठ भया दै खाला, झा भनि बड्डिबैरागिसिल्लाले भन्यो । नौकन्निले पनि सामान ल्यो, रनिराउतका मुखलाइ राख्यो । रनिराउतले पनि तसै अ¥यो दैनो आङ्लो हाल्यो चानामि लायो । बड्डिबैरा गिसिल्लाखि खवर भन्यो, मेरै चेलो रनिरोत हो भनि जान्यो, हप्पाइ चप्पाइ हुडरु्क्याकि मौ बोलायो, रनिराउतको वागतस्वागत अ¥यो, घर आयो । माहाराज । झंकलुवा स्याको छ्यो, बिउजायो, रनुराउतकि स्वाइनिले एइ मान्न्याहुन् लुकाउनु पड्यो भनि तु भाग भनि लुकायो । झंकलुवा खोज्जाछ्या पाएइन, माद्दाप छन्कि क्याप भन्न्या डरले भाइगयो भन्न लागि । झंकलुवा ७ कोल्ला झान्या धानका कोठाइनो हालि लुकाइ राख्यो ।
बार गाउ तेरा माल मनि राउत,
बार गाउ तेरा माल मथि राउत,
चौबिस गाउको माइस आयो, बार गाउूका मुख्या बसाल्यो, देलाइनि कचहरि भै, चार गाउूका माइस आउना झंकलुवा कोठाइनो डरले काम्न लाग्यो ।
रनुराउत भित्र आयो, झंकलुवा राख्याका कोठालाइ कुर्सि बिसायो, रनिराउत बस्यो । दुखा ब्याला भ्याया, कोठो हल्लिन लाग्यो । रनुराउतले सोद्यो,जिया बड्डि बैरागिसिल्ला यो कोठो केइ काम्दो छ रु, यो कोठो होइन बा घर काम्याको हो भन्यो ।
एकु हरकब तेरा मातापिता,
एकु हरकव तेरा सेरि जिउला,
एकु हरकव तेरा गोठपाड,
आमाले पनि कुडो लुकायो । तु नहुनाले सबै अनु¥याइलो भयो, तु आया पछि सबै खुसि भया घर काम्यो । अज झिक्क काम्न लाग्यो, अज साध्यो ,एइ कोठा गाड्डा बलि दिनाछ्याउ, ऐल द्याउन तसाइले काम्न लाग्यो हो भन्यो । रनिराउतखि कोठाइनो झंकलुवा बस्याको छ्यो भन्न्या संका लागिसक्याको छ्यो । रनिराउत रिसाइबन्ट कोठाइनो आगो खन्यायो । झंकलुवा काम्दै बाइर आयो । ढोग द्यो,ढोग पड्छ्यो । झंकलुवा समायो छकाल कुडा अलि भनि गोठ कोट्यायो, महाराज । छकाल सभा बस्यो, झंकलुवा बोलायो, गोठ है एक बोक्या आन्यो, झंकलुवाखि मार भन्यो,एकै चुट हान्यो मा¥यो । आनुडापोट्या निकाल्यो दुमुइका कन्नौंडा बान्यो, मिलापत्र अ¥यो रानि सुम्प्यो, दुमुइ भाइका एकै भाइ भयाउ भन्यो महाराज ।
झंकलुवाले सोच्यो अब दाइखि पनि स्वाइनि चाइएलि भनि नवादेउ कुलदेउ ९ नवदेउ कुलाउन्याकिमौ ० कि मौका घर गयो, कुलाउन्याइ मौका ७ भाइकि ७ स्वाइनि एकाइलाइ बस्याकि छिं,जेठा भाइकि स्वाइनि तानि सुइ घर आन्यो । माहाराज । वाू पछि रनिराउतले यो मेरि नन्न्या बैनि भै हुनैन भन्यो । झंकलुवाले फेर्ता पु¥याउन असजि मान्यो । झंकलुवा तै स्वाइनि डराउन लाग्यो रे रिसाइबन्ट भन्न लाग्यो, “हाड् काटिको ढोल मुड् काटिको भकुन्नो बनाउला” यसुइ घर रएइ, यसुइ खाटमि सेइ भनि जबर्जस्ति अ¥यो । पछि रनुराउतको गर्भ पनि बोक्यो, माहाराज ।
ओर जोल जुजिझान्ना,बाग जति बखरि,
पर जोल जुजि झान्ना बोक ।
घरकि यिबा रानि झंकलुवा सुम्प्यो,
अब लाग्याउ सिमसिला रानिको धोक ।।
एक रौका पैलि रनिराउतले सिमसिला सित ब्या अरुला भनि मागि कुडरुा काट्याको छ्यो । माहाराज । रनुराउत अर्खो ब्या अन्न बट्ट्यो, उइल माग्याकिछि, ब्या अ¥याइन, सिमसिला सिजा जन्त अन्न झानो भनि झंकलुवखि भन्यो । झंकलुवाले पनि मु पनि झानो भनि सातै झान तयार भयो,तु सित तन्को रिसिबि छ जनझा भनि भन्ना मानेइन दुमुइ गया । झंकलुवा आयाको धेक्या पछि सबुइले राइहेल्यो,कुलाउन्याइ मौका सात भाइ बाट लाग्या,लडाइ भै,सातै भाइ दुइ जनाइ चाड् भ्या,निकारि रक्त्यामुस्या बनायो । नवदेउ कुलाउन्याका भाइ अब क्या अन्नु पड्यो भनि हेराउन्याका घर गया, हेराउन्याले धुलौटो हाल्यो हेरायोे, खानु खान्याबेला गोलि हानेइ तबमात्र मन्न्या हो,नत्र मन्न्या होइन भन्यो,कुलाउन्याकि मौले देबता पुज्यो, हातहतियार तयार अ¥यो, लडाइमा गया । रनुराउत खानुखान लाग्याको छ्यो, तसुइ मौका पाडिरु कुलाउन्याइ मौले तिर तान्यो गोलि हान्यो ।
आलिका हानु त मालिका छेललि,
मालिका हानु त कालिका छेललि ।
रनुराउत गोलि लाग्यो, ढल्यो माहाराज । झंकलुवा बोलायो,तिर तनायो, झंकलुवाखि घर झा भन्यो, घर स्वाइनि प्यान्या छ,चेलो भया पालेइ तालेइ,चेलि भया पठाएइ, मेरि म याइ भै गै भनि अडित जुक्ति लायो महाराज ।
सालि करडरु भात दादा पौंडलिका दुद,
तुइ रे मुइ एकै भयाउँ।
गाडिन साङुडि दादा एसुइ पाला लागि,
दाजु छाडि घर कसोरि झाउ ।
झंकलुवाले मु घर झानैन भन्यो,मु पनि राठकै चेलो हुू , बदला लिन्छु भन्यो । पछाडि हटेइन,नवादेउका रे झंकलुवाका तिर चल्या,लडरुाइ भै । झंकलुवा लेक है खेदि गाडरु गाड है खेदि लेक, लेक है खेदि गाड, गाड है खेदि लेक धपायोे । फिना घट्ट पुर्याइ मार्यो । नवदेउ कुलाउन्याइ मौ ले रक्त्या तरवालि रनुराउता घर गै रनुराउत रे झंकलुवा मार्याको खबर भन्यो । बड्डिबैरागिसिल्ला तसो केइ अर्या ? भन्न लागि, बड्डि रुन लागि । कुलाउन्याकि मौले भन्यो,तमुसित हम्रो केइ रिस छेइन, झंकलुवा जन पाल भन्याउ तमुले मान्याइन । तम्रा चेलाको ओख्तो अर्या बाच्न्या हो नत्र नाइ भन्यो । बड्डिबैरागिसिल्ला ओख्तो खोज्न लागि ।
सर्क बौंडलिका फुल चाइन्छ जिया,
ताल मछलिको दुदु चाइन्छ जिया,
नागिनि बागिनिको दुदु चाइन्छ जिया,
ज्या ज्या नपाइन्या छ्यो तेइतेइ ओख्तो आन भन्यो,ओख्तो पाएइन । रनुराउत म¥याको सबुइले झान्यो,जै छोरेट्टि रनिराउतका द्याकिछि उइ आइ रुन लागि । त्यो तम्रो ज्वाइ हो केइ मा¥या भनि रिसाउन लागि । नवदेउका भाइले उल्टै तु पनि तैकाइ सति झा पन भन्न लाग्या । बैनिले रिसाइ बन्ट सत्कल द्यो,तेरि मौ को सर्बनास अन्न्या कोइ राउत जर्मिझाउ भन्यो ।
सतुरका देश क्याकि आइछि राउत,
लेक खर्क ठाटि भैंसि कसु सम्पि राउत,
रजकर बत्ति कसु सम्पि राउत,
लास घाडा सेरा जिउला कसु सम्पि राउत ।
रनिठौर रनपाइन खानिठौर खान पाइन, बस्न्या ठौर बस्न पाइन भनि कारुना अन्न लागि महाराज, तै छोरेट्टिले रनिराउतका हडम्माका गोलि निकालि, बुजा हाल्याका छ्या, ति बुजा निकाल्यो माहाराज, रक्तको खोलो बग्यो, आफ्ना काखिमि रनुराउत राख्यो माहाराज,चेडो सूडायो, चिताम्मो सबुइले आगो लायो,जलायो,आफु पनि सति गै माहाराज । घर धाडरु आयो रनुराउतको सिरिसम्पति उडरुायो । तसुइबेला सोभाराउत पनि जम्र्या माहाराज । सोभाराउत क्या जर्म्यो छ्यो, थरथरथर धर्ति काम्यो । नवदेउकि मौ यो क्या अचम्म भयो भनि हेन्न गया, सोभाराउत जर्म्याको धेक्यो । कपडाले बेड्याको हुनाले चेलो होकि चेलि हो राउन सकेइन, रनिराउतका हुण्क्याखि सोद्यो रु उ पनि रनिराउतको निकै मुलाकाजि,साचो केइ बोल्लो हो, जान्न्या सुन्न्या कुडाको बाठो सिपालु माइस,चेलो होइन कि चेलि जर्मि भन्यो । महाराज ।
नवदेउकि मौ पनि तत्तिकाइ काँ फर्कना छ्या,शत्रुको सन्तान जनराख भनि हुण्क्याखि फालिआ झा भनि पठायो । रनिराउतको पनि भरसा नमानि सात एक जनु आफ्नु माइसलै पठायो । दुमुइ जना धुल्पालिका डाूडरुा गया, रनिराउतको नुनपानि खायाको हुडरु्क्या तै केइ माद्दो छ्यो, हुण्क्या रनिराउतको मिलापि छ्यो महाराज, एइ मुल्ल्या कसरि बचाउनु पड्या भनि सोच्च लाग्यो । धुल्पालिका डाँडामि पुग्या पछि दुमुइ जनाले खाड्डल खन्यो,हडौडो माटै नलाग्न्या अरि सोभाराउत खाड्डलैंनो राख्यो, बिस्सिउला भनि उइका मुखैनो तडुलको बोटो लाइ गयो । हुण्क्याले सातल्याका केटा मारि घर आयो । घर आइ सोद्दा बागले खायो भन्यो । सोभाराउत वा क्या हुनोछ्यो माहाराज, मथिउडो माटो नहाल्या निकोरि नतोड्या तस्सै राख्या हुनाले जिउनै छ्यो ।
पुर्बकि धनौकि जिया,पश्चिमकि धनौकि जिया ।
सुकनिनु लागिछ बड्डिबैरागिसिल्ला ।
बालो सोभि झुराउनो छ धुल्पालिका डाँडा ।
बड्डिबैरागिसिल्लाले हुड्क्याका कुडा बुज्यो, खुसि भै,बड्डिले सानु ल्वार बोलायो,कालो बोक्यादि सोभाराउत खड्ड्यायाका ठाउँ धुल्पालिका डाँडा हुण्क्याका सात लायो महाराज । हुण्क्याले ठाउँ धेकिहेल्यो, खाड्डल खन्यो, निकाल्यो, सोभारोत लैयाया ।
एकइ दिनको दुएइ दिन जसो,
दुएइ दिनको तिनै दिन जसो,
एकइ मैनाको दुएइ मैना जसो,
दुएइ मैनाको तिनै मैना जासो,
एकइ बस्सको दुएइ बस्स जसो,
दुएइ बस्सको तिनै बस्स जासो,
पाछै बस्सको दसै बस्स जसो,
अब भयो पाइक हतियारको पुरा ।
एइ नाति कोप माद्दो छ भनि बड्डिले १५ बस्स सम्म घरै भित पाल्यो । बाइरको घाम पनि धेकाएइन । माहाराज । १५ बस्स पछि घर कोइन भयाकाबेला एक दिन बाइर आउन खोज्यो, द्वार उगाड्डो छ्योत उगाण्न जानेइन, द्वारस्वार तसाइ चुँड्यो । माहाराज । बाइर आइ जिउनाइ रुख उचेण्न लाग्यो । ठेउकामिका पडरुा फुटाउन लाग्यो । बासा सबुइ घर्रिन्या बेला भित्र गै बस्यो । बाइरको दसा घेकिबन्ट बड्डिबैरागिसिल्लाले नाति मारिलेल्यो कि क्याप भनि माून्यो, यो क्या भयो भनि भित्र गै सोद्न लागि । सोभाराउतले भन्यो जात्या राूङा जुत्त्या तब ताउडाका पडा फुट्या,छ्ट्याउन्या हुन्याले ताउडरुाका रुख ढलायो हाङा भाूच्यो भनि भन्यो माहाराज । नाति जिउनै धेक्यापछि बड्डिले यो काम नातिलेइ प अ¥योकि क्याप भनि संंका मान्यो । सोभाराउत वाइर आउनलाग्यो, गाउँ गर्खा फेन्न लाग्यो बड्डिबैरागिसिल्लासित आफ्ना बुबा रनुराउतको कहानि सुन्यो नवादेउ कुलदेउकी मैले मा¥याको रे आफ्नु धाड़ भयाको थापायो । तैकि मैको भुत्त्यानास अन्नुपड़्यो भनि सोच्न लाग्यो । त्यारका दिन एक्लै सोभाराउत हातहतियार पैरी लडाइ अन्न गयो महाराज । त्यारको दिन भयाकाले काजिकारिन्दा आफ्नाआफ्ना घरगयाका छ्या, नवादेउकी मौको सभा वस्याको छ्यो । रनुराउतको जिउनो चेलो आयो भनि हाको द्यो महाराज । लड़ाइ भै नवादेउका सवै भाइको नास अ¥यो महाराज । धर्ती काम्यो काजिकारिन्दा, नौकर चाकर, ठालु मुख्या आया सभा वस्यो, ठीकै हो धाड़को सम्पत्ति राख्नु हुनैन भन्यो । रनुराउतको सवै सम्पत्ति फिर्ता फर्कायो । हात्ती घोडाको लस्करली सोभाराउत घरफक्र्यो महाराज ।
यो भार्ता बझां जिल्ला ब्याँशी गाविस बडा नं ८ साविक ९हाल छबिसपाथिभेरा गा।पा। ५० खतेडा हरिजनवाडा बस्न्याँ किस्नु दर्जीले भनी तुलसीप्रसाद पन्डितले संकलन अरी बझाङ्ङि भाषाको दोमाँस्या साहित्यिक पत्रिका अँन्निँफाँको २०७२ कात्तिक अंक वाट साभार अर्याको हो ।
